LİMİTED ŞİRKETLERDE ORTAKLIKTAN ÇIKMA VE ÇIKARILMA

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu 638 ile 640’ıncı maddeleri arasında düzenlenmiştir.

      I-LİMİTED ŞİRKETLERDE ORTAĞIN ORTAKLIKTAN ÇIKMA

 

A- TTK’DAKİ LİMİTED ŞİRKET HÜKÜMLERİNDEN DOĞAN ORTAKLIKTAN ÇIKMA HAKKI

 

  1. Şirket Sözleşmesinden Doğan Ortaklıktan Çıkma Hakkı

6102 sayılı Tük Ticaret Kanunun 638. maddesinde düzenlenmiştir.

Madde 638:

1- Şirket sözleşmesi, ortaklara şirketten çıkma hakkını tanıyabilir, bu hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir.

2- Her ortak, haklı sebeplerin varlığında şirketten çıkmasına karar verilmesi için dava açabilir.

Limited şirkette ortağın çıkması iki durumda mümkündür; şirket sözleşmesinde çıkma hakkının düzenlenmesi hallerinde ve haklı sebeplerin varlığı halinde. Yani şirket sözleşmesinde düzenlenmedikçe kanunda düzenlenen haller hariç ortağın şirket ortaklığından çıkma hakkı düzenlenmemiştir. Bu hak şirket sözleşmesi ile düzenlenebilir ya da sonradan (müktesep hak teşkil edeceğinden) tüm ortakların muvafakati ile kaldırılabilir. Çıkma, kural olarak çıkma iradesi şirkete ulaştığı anda sonuç doğurur meğer ki sözleşmede örneğin o hesap yılı sonunda hüküm ifade edeceği gibi farklı bir düzenleme yapılmış olmasın.

  1. Tüm Ortakların Rızasıyla Ortaklıktan Çıkma Hakkı

Tüm ortakların genel kurulda rızasıyla ortaklıktan çıkmak mümkün olabilir. Ancak doktrinde şirket sözleşmesinde düzenleme olmadığı takdirde genel kurulda alınan kararın geçerli olmayacağını ileri süren görüşler de mevcuttur.

  1. Haklı Sebeple Ortaklıktan Çıkma Hakkı 

6102 sayılı TTK 638/II de düzenlenir. Bu halde ortaklıktan çıkma için  ortağın iradesi yeterli değildir, bir mahkeme kararı gerekli görülmüştür. Haklı sebep somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Haklı sebep, ortaklık ilişkisinin devamını, ortak için ağır bir külfet halinde getiren sebeplerdir, ayrıca haklı sebebin ortak için ortaklıkta kalmayı katlanılamaz bir hale getirmiş olması da aranmalıdır. Haklı sebeplerin neler olacağı şirket sözleşmesi ile düzenlenebilir ( bu halde çıkma davasını Mahkeme kabul etmelidir), ancak haklı sebeple çıkma şirket sözleşmesi ile kısıtlanamaz.

  1. Katılma Yoluyla Ortaklıktan Çıkma Hakkı

TTK m. 639’da düzenlenmiştir. Ortaklardan biri tarafından haklı sebeple ortaklıktan çıkma davası açılması halinde, şirket müdürlerinin bu durumu gecikmeden diğer ortaklara bildirmesi gerekir. Bu bildirim üzerine diğer ortaklardan her birinin bu sebebin kendisi için de haklı bir sebep olması halinde çıkmaya katılma hakkı mevcuttur. Ortaklar çıkmaya katılma hakkını bildirimin kendilerine ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde kullanmak zorundadır, bir aylık süre hak düşürücü süredir.

Ortaklardan birinin şirket sözleşmesiyle kendisine tanınan bu hakkı kullanması halinde, diğer ortaklar da dilerse bu çıkmaya katılma yoluyla ortaklıktan çıkabilirler. TTK m. 639’da düzenlenmiştir.

Ortak, ortaklıktan çıkma davasında haklı sebepleri ortaya koyduktan sonra mahkemeden dava süresince, ortaklıktan doğan hak ve borçlarından bazılarının veya tümünün dondurulmasına ya da durumunun teminata alınması amacıyla bazı önlemlere karar verilmesini isteyebilir. Bu önlemler istem üzerine olabileceği gibi mahkeme tarafından kendiliğinden (re’sen ) de takdir edilebilir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 641. Maddesine göre;

  • "Ortak şirketten ayrıldığı takdirde, esas sermaye payının gerçek değerine uyan ayrılma akçesini isteme hakkını haizdir."
  • "Şirket sözleşmesinde öngörülen ayrılma hakkı dolayısıyla, şirket sözleşmeleri ayrılma akçesini farklı bir şekilde düzenleyebilirler.” 

Limited şirket ortağı şirketten ayrılması halinde, esas sermaye payının gerçek değerine uyan ayrılma akçesini isteme hakkına sahiptir. Ortağın şirketten çıkması mahkeme kararı gerektiriyorsa çıkma mahkeme kararının kesinleşme tarihi olmakla ayrılma akçesi kesinleşme tarihine göre belirlenir. Eğer ayrılma hakkı şirket sözleşmesinde özel olarak düzenlenmişse ayrılma akçesinin ödenme şekli ve zamanı da farklı şekilde kararlaştırılabilir.

 

B-TTK’DAKİ TİCARET ŞİRKETLERİNE İLİŞKİN GENEL HÜKÜMLERDEN DOĞAN ORTAKLIKTAN ÇIKMA HAKKI

    6102 sayılı TTK, şirketler topluluğu konusunda ayrıntılı düzenlemelere yer vermiş olup m. 195’de hâkim ve bağlı şirketleri düzenlemiştir. Buna göre;

“a) Bir ticaret şirketi, diğer bir ticaret şirketinin, doğrudan veya dolaylı olarak;

    1. Oy hakkının çoğunluğuna sahipse veya
    2. Şirket sözleşmesi uyarınca, yönetim organında karar alabilecek çoğunluğu oluşturan sayıda üyenin seçimini sağlayabilmek hakkını haizse veya
    3. Kendi oy hakları yanında, bir sözleşmeye dayanarak, tek başına veya diğer pay sahipleri ya da ortaklarla birlikte, oy haklarının çoğunluğunu oluşturuyorsa 

   b) Bir ticaret şirket, bir diğer ticaret şirketini, bir sözleşme gereğince veya başka bir yolla hâkimiyeti altında tutabiliyorsa,

birinci şirket hâkim, diğeri bağlı şirkettir

TTK m. 202/II hükmüne göre; hâkimiyetin kullanılmasıyla gerçekleşen ve bağlı şirket yönünden açıkça haklı bir sebebi bulunmayan önemli esas sözleşme değişikliği işlemlerine ilişkin genel kurul ve yönetim kurulu kararlarına karşı, bağlı şirkette pay sahibi olanların dava açma hakları mevcuttur.  Bu tür kararlara örnek olarak kanun hükmünde, birleşme, bölünme, tür değiştirme, fesih ve menkul kıymet çıkarılması örnekleyici olarak sayılmıştır.

TTK m. 202’deki koşulların gerçekleşmesi ve bağlı şirketin bir limited şirket olması halinde limited şirket ortağınca hâkim şirket aleyhine açılan bir davada, sahip olduğu hisselerin gerçek değeri üzerinden satın alınması talep edilir ve mahkeme tarafından dava kabul edilirse ya da m. 202/I-b ‘ye göre hâkim re’sen bu yönde bir karar verirse, limited şirket ortağının payları hâkim şirket tarafından satın alınacak, limited şirket ortağı mahkemenin kararıyla şirketten çıkacaktır.

 

YENİDEN YAPILANDIRMA SÖZLEŞMELERİYLE TANINAN ÇIKMA HAKKI

     TTK m. 136 vd. hükümlerinde şirket birleşmeleri düzenlenmiş olup şirket birleşmeleri devralma ve yeni kuruluş şeklinde birleşme olarak ikiye ayrılır. TTK m. 137’e gereğince sermaye şirketleri sermaye şirketleriyle, kooperatiflerle ve devralan olmak kaydıyla kollektif ve komandit şirketlerle birleşebilirler.

  1. Şirket Birleşmesi Durumunda Ortaklıktan Çıkma

Şirketlerin birleşmesi üzerine ortakların çıkma hakkı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 141. Maddesinde düzenlenmiştir;

"(1) Birleşmeye katılan şirketler, birleşme sözleşmesinde, ortaklara, devralan şirkette, pay ve ortaklık haklarının iktisabı ile iktisap olunacak şirket paylarının gerçek değerine denk gelen bir ayrılma akçesi arasında seçim yapma hakkı tanıyabilirler.

(2) Birleşmeye katılan şirketler birleşme sözleşmesinde, sadece ayrılma akçesinin verilmesini öngörebilirler."

TTK 141 e göre birleşmeye katılan şirketlerin ortaklarına, birleşme sözleşmesinde devralan şirkette pay ve ortaklık haklarının iktisabı veya iktisap olunacak şirket paylarının gerçek değerine denk gelen bir ayrılma akçesi alıp çıkmak arasında seçim yapma hakkı tanınabilir. Bu durumda ilgili ortak ya birleşmeye muvafakat ederek devralan şirkette veya birleşme yoluyla yeni kurulacak şirkette ortak olacak ya da birleşme sözleşmesinde devralınacak payların gerçek değerine denk düşecek şekilde kararlaştırılan ayrılma akçesini seçerek şirketten çıkabilecektir.

  1. Şirket Bölünmesi Halinde Ortaklıktan Çıkma

Şirket bölünmelerinde ortakların çıkma hakkına sahip olup olmadığı açıkça düzenlenmemiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunun 161. Maddesi incelendiğinde şirketlerin bölünmesinde ortaklara ayrılma akçesini alıp çıkma hakkı tanınmamıştır. Anılan madde aynen şu şekildedir;

"(1) Tam ve kısmi bölünmede şirket payları ve hakları 140 ıncı madde uyarınca korunur.

(2) Devreden şirketin ortaklarına;

  1. a) Bölünmeye katılan tüm şirketlerde, mevcut payları oranında şirket payları veya
  2. b) Bölünmeye katılan bazı veya tüm şirketlerde, mevcut paylarının oranına göre değişik oranda şirket payları,

tahsis edilebilir.

 (a) bendindeki bölünme “oranların korunduğu”, (b) bendindeki bölünme ise “oranların korunmadığı bölünme”dir.

Maddenin gerekçesinden de anlaşılacağı üzere şirketin bölünmesi durumunda sözleşmeyle veya mutabakatla ortağın şirketten ayrılabileceği düzenlenmişse ortak şirketten ayrılabilir.

  1.  Şirketin Tür Değiştirmesi Durumunda Ortaklıktan Çıkma

Ticaret şirketlerinde tür değiştirme 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunun 180-190. Maddeleri arasında düzenlenmiştir. Madde ve madde gerekçelerinde görüleceği üzere ortaklıktan çıkma hakkı düzenlenmemiştir. Ancak sözleşme serbestisinin varlığı ve sözü geçen maddelerde ortaklıktan çıkma konusunda yasaklamanın söz konusu olmamasından dolayı şirketlerin tür değiştirme söz konusu olduğunda ortaklar sözleşmeyle veya mutabakata vararak şirketten çıkabileceklerdir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunun mad 191 uyarınca birleşmede, bölünmede ve tür değiştirmede ortaklık haklarının gereğince korunmamış olması halinde her ortak, birleşme, bölünme veya tür değiştirme kararının Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki ay içinde, söz konusu işlemlere katılan şirketlerden birinin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden uygun bir denkleştirme akçesinin saptanmasını isteyebilir.

 

 C- PAYIN DEVRİ YOLUYLA ORTAKLIKTAN ÇIKMA

Limited şirketlerde ortaklık payının devri ile devreden ortaklıktan çıkmakta, devralan ortaklığa girmektedir. Bu nedenle her ne kadar burada teknik anlamda bir çıkma bulunmadığı ifade edilse de pay devrinin çıkma hallerinden biri olarak kabul edilmesi mümkündür.

 

ORTAKLIKTAN ÇIKMA DAVASINDA GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME

 Ortaklıktan Çıkma Davasında görevli mahkeme 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 5. Maddesi uyarınca Asliye Ticaret Mahkemeleri’dir. Asliye Ticaret Mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise görevli mahkeme o yerde bulunan Asliye Hukuk Mahkemesidir.

Ortaklıktan çıkma davasında yetkili mahkeme ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunun 6. Maddesi uyarınca davanın açıldığı tarihte ortaklığından çıkılacak olan şirketin yerleşim yeri mahkemesidir.

 

ORTAKLIKTAN ÇIKMA DAVASINDA TARAFLAR

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda bir düzenleme bulunmamakla birlikte limited şirket ortağının ortaklıktan çıkma davası açması durumunda husumetin kime yöneltileceği  Yargıtay kararları ile işaret edilmiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi 15.09.2014 tarihli -E/5041/K.13783 sayılı ilamında “ Limited şirketten çıkmaya izin verilmesi istemli davada, husumetin şirkete karşı ileri sürülmesi gerekir.” kararını vermiştir. Emsal karar gereğince ortaklıktan çıkmak isteyen ortak davada husumeti ortağı olduğu şirkete yöneltecektir.

 

II- LİMİTED ŞİRKETTE ORTAĞIN ORTAKLIKTAN ÇIKARILMASI

 

A- TTK’DAKİ LİMİTED ŞİRKET HÜKÜMLERİNDEN DOĞAN ORTAKLIKTAN ÇIKARILMA

 

  1. Şirket Sözleşmesinden Doğan Sebeplerle Ortaklıktan Çıkarılma

TTK m. 640/I e göre, şirket sözleşmesinde belirtilen hallerde ortağın ortaklıktan çıkarılabilmesi için ortaklar genel kurulu kararı gerekir. TTK m. 621/I-d’ye göre, bir ortağın şirket sözleşmesinde öngörülen sebepten dolayı şirketten çıkarılmasına karar verilebilmesi için temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun bir arada bulunması gerekir. Bu kararın, TTK m. 640/II gereğince hakkında çıkarma kararı verilen ortağa noter kanalıyla tebliğ edilmesi gerekir. Hakkında ortaklıktan çıkarma kararı verilen ortak bu karara karşı iptal davası açabilir. TTK m. 622’ye göre genel kurul kararlarının iptali ve butlanı konusunda anonim şirket hükümleri kıyasen limited şirkete de uygulanacaktır.

  1. Haklı Sebeple Ortaklıktan Çıkarılma

TTK m. 640/III gereğince  “Şirketin istemi üzerine ortağın mahkeme kararıyla haklı sebebe dayanılarak şirketten çıkarılması hali saklıdır.”  Buna göre, haklı sebeplerin varlığı halinde şirket, ortağın ortaklıktan çıkarılmasını mahkemeden talep edebilir. TTK m. 621/I-h’de bir ortağın haklı sebeple ortaklıktan çıkarılması için mahkemeye başvurulması konusunda karar, ortaklar genel kurulu tarafından ve ağırlaştırılmış nisapla alınacaktır. Genel kurul tarafından bu karar alındıktan sonra dava şirket tüzel kişiliği tarafından açılacaktır. Dava açma süresi konusunda bir düzenleme mevcut değildir. Kararın ortağa noter kanalıyla bildirilmesi gerekir. Hakkında ortaklıktan çıkarılma davası açılma hususunda karar verilen ortağın bu karara karşı iptal davası açma hakkı her zaman mevcuttur.

  1. Ortağın, Şirketin Haklı Sebeple Feshini Dava Etmesi Halinde Mahkeme Kararıyla Ortaklıktan Çıkarılma 

TTK m. 636/III’e göre, ortaklardan birinin şirketin haklı sebeple feshini mahkemeden talep etmesi halinde mahkeme tarafından şirketin feshi yerine, ortağın payının gerçek değeri üzerinden şirket tarafından satın alınmasına, davacı ortağın şirketten çıkarılmasına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir başka bir çözüme hükmedilebilir.

 

B- TTK’DAKİ TİCARET ŞİRKETLERİNE İLİŞKİN GENEL HÜKÜMLERDEN DOĞAN ORTAKLIKTAN ÇIKARILMA

  1. Şirket Birleşmesi Durumunda Ortaklıktan Çıkarılma

TTK m. 141/2 “Birleşmeye katılan şirketler birleşme sözleşmesinde, sadece ayrılma akçesinin verilmesini öngörebilirler.” Şeklinde düzenlenmiştir.

Birleşen şirketlere açıkça pay sahiplerine ayrılma akçesi verileceğine karar verilebileceği şeklindeki düzenleme karşısında; bu yöndeki bir karar, ortaklara ayrılma akçelerinin ödenerek ortaklıktan çıkarılmaları sonucunu doğurmakta olup, kararın doğurduğu sonuçlar dikkate alınarak kararın alınabilmesi için gerekli olan karar yetersayı TTK m. 151/V’de yüzde doksan olarak düzenlenmiştir. TTK m. 141/II’nin gerekçesinde, şirket birleşmesine karşı olan azınlığın veya huzuru bozan ya da şirkette kalması çoğunlukça istenmeyen pay sahibinin yüzde doksan çoğunluk kararıyla şirketten çıkarılmasının bu hüküm ile sağlanabileceği belirtilmiştir.

Şirket birleşmelerinin aksine şirket bölünmeleri ve tür değiştirmelerinde bu imkan tanınmadığı gibi TTK m. 183’de tür değiştirme hallerinde ortakların ortaklıktan çıkarılamayacağı emredici bir şekilde ve açıkça düzenlenmiştir.

  1. Hâkim Şirketin Hâkimiyetini Hukuka Aykırı Bir Şekilde Kullanması Halinde Ortaklıktan Çıkarılma

TTK m. 202/I-b gereğince hakim şirketin hâkimiyetini kötüye kullanması ve denkleştirme yapmaması halinde bağlı şirketin her bir ortağının hâkim şirket ve onun yönetim kurulu üyelerine karşı dava açarak şirketin zararlarının tazminini isteyebilir. Açılan davada hâkim, davacının talebi halinde ya da re’sen, zararların tazmini yerine 2. fıkradaki gibi pay sahibinin payının gerçek değeri üzerinden satın alınmasına ya da duruma uygun düşen başka bir çözüme karar verebilir

  1. Hâkim Şirketin Azınlık Paylarını Satın Alması Yoluyla Ortaklıktan Çıkarılma

TTK m. 208 gereğince;

“Hâkim şirket, doğrudan veya dolaylı olarak bir sermaye şirketinin paylarının ve oy haklarının en az yüzde doksanına sahipse, azlık şirketin çalışmasını engelliyor, dürüstlük kuralına aykırı davranıyor, fark edilir sıkıntı yaratıyor veya pervasızca hareket ediyorsa, hâkim şirket azlığın paylarını varsa borsa değeri, yoksa 202’nci maddenin ikinci fıkrasında öngörülen şekilde belirlenen değer ile satın alabilir.”

TTK m. 208 ile özellikle azınlığın haklarını kötüye kullanarak şirketi işlemez hale getirmesi, hiçbir haklı sebep olmadan sadece işleyişi baltalamak amacıyla her karara karşı iptal davası açması, genel kurul görüşmelerini erteletmesi gibi durumlara karşı şirketi korumak amaçlanmıştır.

  1. Payın İtfası Yoluyla Ortaklıktan Çıkarılma

Ortaklık bilançosunda zararı temizlemek amacıyla ya da şirketin sermayesi konusuna göre fazla geliyorsa sermaye azaltılması yoluna gidilebilir. Limited şirketlerde sermaye azaltılması işlemleri anonim şirket hükümlerine göre yapılabilir. Sermaye azaltılması bir esas sözleşme değişikliğidir ve TTK m. 589’a göre aksi şirket sözleşmesinde öngörülmediği takdirde, esas sermayenin üçte ikisini temsil eden ortakların kararıyla değiştirilebilir.

Sermaye azaltılırken kural olarak eşitlik ilkesi gereğince tüm pay sahiplerinin paylarında aynı oranda itfa söz konusu olur. Buna karşın şirket sözleşmesinde hüküm bulunması halinde veya pay sahibinin kendisinin rızasıyla bazı pay sahiplerinin paylarının tamamı itfa edilebilir. Paylarının tamamı itfa edilen ortağın artık pay sahipliği sıfatı kalmamış olduğundan burada da bir tür ortaklıktan çıkarma hali mevcut olacaktır.

 

III. LİMİTED ŞİRKETTE ORTAĞIN ORTAKLIKTAN ÇIKMASI VE ÇIKARILMASININ SONUÇLARI

 

A-PAY SAHİPLİĞİ SIFATININ SONA ERMESİ

Ortaklıktan çıkan ya da çıkarılan ortağın pay sahipliği sıfatı sona erer. Ortağın şirket sözleşmesinden doğan çıkma hakkını kullanması halinde çıkma bu irade beyanının ulaşması anında,  ortaklıktan çıkmayı haklı sebeple mahkemeden talep etmesi halinde mahkeme kararının kesinleşmesiyle, şirket birleşmesi, tür değiştirmesi ve bölünmesi hallerinde birleşme, bölünme veya tür değiştirme işleminin ticaret sicile tesciliyle, payların itfasına karar verilmesi halinde alınan genel kurul kararıyla, pay sahibinin paylarını bir başkasına devretmesi halinde ortaklar genel kurulunun onay kararıyla; limited şirket ortağının şirket sözleşmesinde bulunan hükme göre ortaklıktan çıkarılması halinde genel kurul tarafından çıkarma kararı verilmesiyle, bu karara karşı iptal davası açması ve davanın kabulü halinde veya ortağın haklı sebeple ortaklıktan çıkarılmasının mahkemeden talep edilmesi halinde mahkeme tarafından davanın kabulüne karar verilip bu kararın kesinleşmesiyle,  şirketlerin birleşmesi durumunda, sadece ayrılma akçesini öngören birleşme sözleşmesinin genel kurul tarafından kabul edilmesiyle,  hâkim şirketin TTK m. 208’e göre azınlık paylarını satın alma işlemiyle birlikte pay sahipliği sıfatı sona erecektir.

Pay sahipliği sıfatının iç ilişkide sona ermesiyle pay sahibinin bu sıfatından doğan tüm hak ve borçları ortadan kalkacaktır. Pay sahipliğinin sona ermesi dış ilişkide ise ancak ticaret sicile tescil ve ilân ile gerçekleşir.

 

 B-AYRILMA AKÇESİ

  1. Ayrılma Akçesi Talep Hakkı ve Ayrılma Akçesinin Miktarı

TTK m. 641/I’e göre, ortak şirketten ayrıldığı takdirde, esas sermaye payının gerçek değerine göre hesaplanan bir ayrılma akçesinin kendisine ödenmesini talep etme hakkı vardır. Ayrılma akçesi, ayrılan ortağın esas sermaye payının gerçek değeri esas alınarak belirlenir.

  1. Ayrılma Akçesinin Muacceliyet Anı ve Ödenmesi

Ortak şirketten ayrıldığında eğer şirketin ayrılma akçesini ödemeye yetecek kullanılabilir öz kaynakları varsa ya da ortağın ortaklıktan ayrılması şirketin esas sermayesinin azaltılmasına dayalıysa, yani pay bedeli oranında sermaye azaltılmışsa bu durumda ayrılma akçesi, ortağın şirketten ayrıldığı tarihte muaccel olacaktır.